گزارشي تحليلي از دو كتاب حسين پاكدل

حرف‌هاي تازه

 

ايران تئاتر -  سرویس گزارش

نسخه‌ی چاپ

رضا آشفته:
"حرف‌هاي ديدني" و"براده‌هاي فكر" عنوان دو كتاب از حسين پاكدل است كه توسط انتشارات نوروز هنر منتشر شده است. سال‌هاست كه از آغاز نويسندگي حسين پاكدل در كنار ديگر فعاليت‌هاي هنري و مديريتي‌اش مي‌گذرد. او كه مدت چند سال به عنوان مدير تئاترشهر فعاليت داشت؛ در اين دوره انس و الفتي محكم با تئاتر پيدا كرد و نتيجه اين شد كه دست به قلم برد و چندين نمايشنامه نوشت. سال‌ گذشته دو نمايشنامه او به نام‌هاي"سمفوني درد" با كارگرداني خودش و"پروانه‌هاي آسيايي" با كارگرداني محمد حاتمي به صحنه آمد. اين دو كار دلالت بر حضور يك نمايشنامه‌نويس حرفه‌اي مي‌كرد كه مي‌تواند باز هم بر توانمندي خود با خلق و نگارش آثار ديگر تأكيد داشته باشد.
اما چاپ و نشر اين دوكتاب نيز هر يك به نوعي دلالت بر نويسنده بودن حسين پاكدل به عنوان يك فرد خلاق و هنرمند مي‌كند كه در كنار ديگر فعاليت‌هايش اين بعد مي‌تواند با قوت بيشتري به مراحل بهتري سوق پيدا كند.
حرف‌هاي ديدني
"حرف‌هاي ديدني" در واقع عنوان مجموعه‌اي از 70 پانتوميم كوتاه است كه حسين پاكدل در هر يك از اين قطعات به شكل گرفتن يك موقعيت طنز و دراماتيك بسنده كرده است. اين ايده‌هاي اجرايي در ‌قالب‌ پانتوميم مي‌تواند به عنوان مشق‌‌هاي درسي دانشجويان و هنرجويان تئاتر ـ به ويژه در واحدهاي درسي مربوط به ايما و اشاره ـ مورد استفاده قرار گيرد. پانتوميم متكي و مبتني بر عمل است. يك بازيگر براساس مجموعه‌اي از حركات به هم پيوسته و با بهره‌مندي صرف از حركات بدني و ميميك‌هاي چهره ‌در القاي مفاهيم و اتفاقات برمي‌آيد. بنابراين وجه غالب در صحنه حضور بازيگر توانمند است و بي آن كه واژه‌هاي بر زبان رانده شود، در فضايي صامت و در عين حال پر تحرك، آن چه بايد به نمايش درآيد، ريز ريز توسط يك يا چند بازيگر كه بيشتر هم در برگيرنده موقعيت طنز است، نمايش مي‌گيرد.
جواد ذوالفقاري ناشر نوروز هنر كه دو كتاب اخير حسين پاكدل را منتشر كرده است در اين باره معتقد است:«حسين پاكدل تهيه كننده حرفه‌اي صدا و سيما، همچون بسياري از هنرمندان اين خطه، هرازگاه قايقي ساخته است و در درياي متلاطم هنر ما پارو‌ زده است. گاهي به عنوان مجري، گاهي نويسنده، گاهي مدير، گاهي هم به عنوان كارگردان تئاتر و اما هر زمان كه كاري كرده موفق بوده، چون مي‌دانسته و آگاه بوده است كجاست و چگونه مي‌تواند موفق باشد. آن چه او را متمايز مي‌كند صاحب فكر و انديشه بودن است و خالي و در خلاء نبودن. خود مي‌گويد بعد از نوشتن مجموعه تلويزيوني سفر سبز احساس غريب تنهايي داشتم و براده‌هاي فكر بود كه مي‌آمد و مي‌آمد. يكي از حوزه‌هايي كه او تجربه‌هايي گران قدر كسب كرده در عرصه تئاتر بوده است. حاصل آن هم كاري متفاوت است به نام حرف‌هاي ديدني.
ابتدا نظر داشت نام آن‌ هفتاد قطعه طرح پانتوميم باشد. اما اين عنوان اثر را بسيار تخصصي مي‌كرد و محدود. نشستيم و صحبت كرديم كه حالتي عمومي‌تر به خود بگيرد. دامنه طيف مخاطب كتاب گسترده‌تر شود، و نه فقط منحصر به تئاتري‌ها. چرا كه انديشه‌ اصلي و حرف حساب كتاب گسترده‌تر از آن بود. نتيجه‌اش اين است كه در دست شماست.»
جواد ذوالفقاري در ادامه مي‌افزايد:«حرف‌هاي ديدني مي‌تواند براي خواندن تنها هم به كار آيد... آن چنان تنوع گسترده موضوع دارد و تعداد زياد كه مي‌تواند، به جز اهل نمايش، مخاطبان بسياري را جذب كند. چرا كه موضوعاتش مسائل امروز ماست و حرف‌هايي تازه دارد.»
اين پژوهشگر در ادامه به سه ضرورت درباره توجه به پانتوميم مي‌پردازد و در اين خصوص مي‌گويد:«اول اين كه بايد بدانيم تعريف پانتوميم چيست. پانتوميم ميان يك موضوع از طريق بازيگر بدون كلام، براي تماشاگر است. قديمي‌ترين نوع نمايش پانتوميم بوده است. چرا كه قبل از پيدايش زبان، انسان‌ها با بدن خود مفهوم و مقصودشان را بيان مي‌كرده‌اند. اگر بيان مقصود موضوع و تماشاگر مي‌داشته پانتوميم مي‌شده است و يك نوع نمايش مستقل. اما بعدها در تئاتر هم بازيگر مي‌كوشيده است، علاوه بر كلام، از بدن خود نيز براي بيان مفهم و حالت از پانتوميم بهره گيرد. به همين علت پانتوميم، يا بيان مفهوم از طريق بدن، يكي از اركان نمايش شده است. باز هم به همين خاطر يكي از دروس مبنايي براي تئاتر مي‌تواند پانتوميم باشد. يعني مهارت در بيان حالت و مفهوم از طريق بدن يكي از شاخصه‌هاي رسيدن به قدرت در بازيگري است. پس ابتدا، قبل از شروع بازيگري تئاتر، بهتر است به پانتوميم پرداخت و از اين مهارت برخوردار شد.»
وي مي‌افزايد:«دوم اين كه موضوعات مطرح شده در اين كتاب در قالب پانتومي شكل مي‌گيرند. مي‌دانيم تئاتر از قوي‌ترين هنرهاست و مي‌تواند از تأثيرگذارترين‌ها هم باشد. اما فراهم آوردن يك اجراي تئاتري بازيگر فراوان و صحنه، لباس و نور و... مي‌طلبد كه انجام آن را سخت مي‌كند. اما يك اجراي تئاتري مي‌تواند بسيار ساده و ارزان هم باشد، يعني پانتوميم شود. با حداقل امكانات ممكن، يعني فقط با يك بازيگر به صحنه مي‌آيد و در صورت داشتن موضوع در هر جايي هم مي‌تواند اجرا شود. به همين دليل پانتوميم را مي‌توان مردمي‌ترين نوع نمايش دانست.»
جواد ذوالفقاري در پايان يادآور مي‌شود:«نكته سوم اين كه نويسنده هنرهاي نمايشي، يا نمايشنامه‌نويس، در هر صورت اثرش را به صورت مكتوب عرضه مي‌كند، اگر سعادت يار او باشد اثرش به صحنه هم مي‌رود. ولي در هر حال اين اثر براي جذب خواننده هم نوشته مي‌شود. پانتوميم هنري كوتاه است. يعني براي اجرا در زماني مختصر نوشته مي‌شود. بنابراين براي كتاب شدن نياز به تنوع موضوعات و تعداد دارد.»
براده‌هاي فكر
"براده‌هاي فكر" عنوان مشخص و روشني است براي يك مجموعه از جملات كوتاه با مضامين متنوع. واژه‌هايي مانند"تولد"، "سكوت"، "پول"، "كوچه"، "عينك"، "آيه"، "لحظه‌ها"، "روزه" هر يك در يك فصل مستقل، از زاويه‌ ذهن حسين پاكدل مد نظر قرار گرفته‌اند، او آن قدر درباره تك تك اين واژه‌ها فكر كرده يا به طور ناخودآگاه تراوشات ذهني‌اش درباره اين واژگان شدت يافته است كه گويي بن مايه‌هاي متفاوت براي بهره‌گيري در ديگر آثار ادبي و نمايشي بر كاغذ ثبت شده است.
با هم درباره تولد به بخشي از اين جملات توجه كنيم:
تولد، يعني يقين ظهور عكس حضور.
تولد، يعني پايان قطعي مهلت حكم تخليه لازم الاجراي قوانين طبيعت براي مستأجر تنبل خانه امن.
تولد در سكوت، يعني فرياد بي‌كسي و غربت.
تولد هم مثل شانس، هميشه بي‌طرف نيست، نور چشمي‌هاي خودش را دارد.
برخي از اين جملات شكل طنز به خود مي‌گيرد و برخي القاگر مفاهيم فلسفي است:
1- بعضي در بزنگاهي از تاريخ به دنيا مي‌آيند كه همين طور الكي پرتاب مي‌شوند در ظرف عسل، بعضي نيز در كندوي عسل. (طنز)
2- مرگ، تولد بر عكس به داخل رحم گور است. (فلسفي)
3- هم متأسفانه بعد از تولد كس ديگري مي‌شوند. (فلسفي)
4- زندگي شوخي بسيار زشتي است كه درست در همان لحظه تولد با آدم مي‌كنند.(طنز)
تك تك اين جملات مي‌تواند آغازگر يك موقعيت دراماتيك باشد و براساس اتود كردن مي‌توان اين موقعيت را شرح و بسط داد تا تبديل به يك درام كامل نمايشي شود.
به اين جمله توجه شود:
انبان لحظه‌ها پر از قصه‌هاي رنگي است.
اين جمله مي‌تواند بيانگر يك كلاژ متنوع از حس و حا‌ل‌هاي متفاوت و با تأكيد بر آن جمله پاكدل پر از قصه‌هاي رنگي باشد. به عبارت ديگر مي‌توان در يك لحظه، شاهد خرده روايت‌هاي رنگي و متفاوت‌ از زبان و ديد آدم‌هاي مختلف بود. همين طور اگر پيش برويم ناخواسته شاهد يك موقعيت كلي كه در برگيرنده مجموعه‌اي از خرده موقعيت‌هاست، خواهيم بود. آيا اين امكان براي تبلور يك موقعيت دراماتيك ايجاد نشده است؟
به همين ترتيب در ادامه مي‌توان با استناد به جمله‌اي ديگر به يك نتيجه بهتر براي اين خرده موقعيت‌ها رسيد:
لحظه‌ها در انديشه‌ها ساخته مي‌شوند و در دست‌ها شكل مي‌گيرند و بر بوم يك نقاشي، بر صفحه سفيد يك نويسنده، بر قلم جاري يك شاعر، بر كلام ساحر سخنور، در زير ميكروسكوپ يك پژوهشگر و بر نوار سلولوئيد يك كارگردان و بر رشد يك مزرعه يك كشاورز شكل مي‌گيرد.
با دقت به اين آدم‌ها در يك لحظه به خصوص،‌ چه رنگ‌ها و طيف‌هاي متفاوتي مي‌توانند لحظه‌هاي خود را نسبت به يك مسأله درد مشترك افشا كنند. اين افشاگري با توجه به همان كلاژ شدن، شكل اجرايي خاصي را در پي خواهد داشت. به همين راحتي با استفاده از براده‌هاي فكري حسين پاكدل مي‌توان درام نوشت.
"براده‌هاي فكر" حسين پاكدل، اين نكته را به هر نويسنده و فرد خلاقي در هر زمينه و با هر تخصصي يادآوري مي‌كند كه مدام يادداشت بردارند و از مجموع اين يادداشت‌ها بعدها مي‌تواند به عنوان پس زمينه‌هاي خلق آثار مستقل و كامل استفاده كرد. حتي اين نوع تراوشات ذهني براي ديگران نيز تا حد زيادي راهگشا خواهند بود. مثلاً امروز برخي از نمايشنامه‌نويسان جوان مي‌توانند با مطالعه اين كتاب و كمي تأمل و تيزهوشي افكار مفت و مجاني را مورد استفاده قراردهند بي آن كه قانون‌ كپي رايت را رعايت نكرده باشند.